Obecnie polityka klimatyczna stanowi jeden z głównych filarów polityki europejskiej, niejednokrotnie wpływając i zmieniając sposób kształtowania i realizowania innych polityk.
Naturalną konsekwencją zwiększenia roli polityki klimatycznej jest również alokowanie wewnątrz europejskiego budżetu coraz większych środków przeznaczonych na cel walki ze zmianami klimatu czy adaptacji do nich. W bieżącym budżecie, uchwalonym na lata 2021 – 2027, blisko 1/3 budżetu europejskiego ma być przekazana na ten cel, co odpowiada astronomicznej kwocie niemal 600 mld euro.
W przypadku niektórych z tych funduszy, Polska jest jednym z głównych beneficjentów, co jest związane z wciąż bardzo wysokim stopniem uzależnienia naszej gospodarki od energii z węgla. Jednak uzyskanie zarówno tych, jak również innych środków, wymagać będzie od Polski, a przede wszystkim od naszego Rządu, konsekwentnego i strategicznego podejścia zarówno do samej polityki wewnętrznej w zakresie klimatu, jak również skutecznego komunikowania jej na zewnątrz – czy w rozmowach kuluarowych z przedstawicielami innych państw członkowskich, czy w kontaktach z Komisją Europejską. Lista potencjalnych wyzwań w tym obszarze jest długa i obejmuje kwestie zmian na rynku mocy, pomocy publicznej na realizację strategicznych projektów (m.in. w zakresie pomocy publicznej na budowę pierwszej elektrowni jądrowej w Polsce) czy funduszy koniecznych na transformację sieci energetycznych czy ciepłowniczych. Mając świadomość rozmiaru wyzwań stojących przed polską administracją jako niezależne ośrodki analityczne wzywamy Rząd do niezwłocznego rozpoczęcia dyskusji nad ramami dla dyplomacji klimatycznej w Polsce.
W celu zagwarantowania realizacji długoterminowych celów Polski na arenie międzynarodowej, w tym przede wszystkim unijnej wzywamy do:
- Aktualizacji Założeń Polskiej Polityki Zagranicznej na 2025 oraz opracowaniu Założeń Polskiej Polityki Zagranicznej na następne lata z uwzględnieniem celów w zakresie dyplomacji klimatycznej.
W wygłoszonej przed Sejmem Rzeczypospolitej informacji, Minister Spraw Zagranicznych nie odniósł się do wyzwań stojących przed polską Służbą Zagraniczną w kontekście kształtowania i realizowania polityki klimatycznej przez Unię Europejską. Jakkolwiek okoliczności międzynarodowe w uzasadniają większe skoncentrowanie się na kwestiach związanych z kwestią bezpieczeństwa, w naszej ocenie nie powinno to prowadzić do pomijania wyzwań związanych z realizowaniem polityki klimatycznej.
W związku z tym, wzywamy Ministra Spraw Zagranicznych a także innych członków Rady Ministrów do niezwłocznego rozpoczęcia prac, opracowania oraz zakomunikowania publicznego sposobu wpisania dyplomacji klimatycznej w przedstawione w ramach informacji ministra Radosława Sikorskiego priorytetów. W tym zakresie, za szczególnie uzasadnione uważamy odpowiedzenie sobie w procesie prac na pytania:
- W jaki sposób resort spraw zagranicznych planuje połączyć zapowiedziane zacieśnienie współpracy w ramach Trójkąta Weimarskiego z realizowaniem głównych założeń polskiej polityki energetycznej i klimatycznej? W szczególności, mając na uwadze rozbieżność stanowisk Republiki Federalnej Niemiec oraz Republiki Francuskiej na niektóre zagadnienia polityki klimatycznej (np. energetykę jądrową), koniecznym jest dokładne określenie oraz ustalenie, w jaki sposób najefektywniej wykorzystać format również do realizacji polskich interesów strategicznych w zakresie klimatu i energii;
- Czy resort spraw zagranicznych, przy pogłębianiu współpracy w ramach inicjatywy Partnerstwa Wschodniego, planuje również budować przestrzeń do transferu wiedzy oraz wymiany doświadczeń dotyczących polityki energetyczno-klimatycznej?
- Jak Polska planuje odnosić się do koncepcji Trójmorza, w szczególności aspektów związanych z realizowaniem projektów energetycznych w ramach tej inicjatywy.
Wraz ze zmianą paradygmatu amerykańskiej polityki zagranicznej, budowanie i utrzymanie konkurencyjności polskiej gospodarki staje się jeszcze istotniejsze również w kontekście realizacji celów polityki zagranicznej. Nasza konkurencyjność zależeć będzie w dużej mierze od możliwości zapewnienia taniej energii dla polskiego przemysłu oraz od umiejętności skutecznego komunikowania i działania na arenie międzynarodowej, zarówno z naszymi sojusznikami na zachodzie, jak również z państwami tzw. globalnego południa.
Jakkolwiek mając pełną świadomość, że szczegóły związane z poruszonymi powyżej zagadnieniami nie powinny być powszechnie dostępne, w celu zapewnienia skutecznej realizacji dyplomacji, wierzymy, że określenie ramowych planów w zakresie zagranicznej polityki klimatycznej powinny być publicznie zakomunikowane i przedyskutowane.
- Uwzględnienia w aktualizacji Krajowego Planu na Rzecz Energii i Klimatu wymiaru międzynarodowego, w tym poprzez określenie celów w tym zakresie
Minister Klimatu i Środowiska pracuje obecnie nad aktualizacją strategicznego dokumentu w zakresie polityki energetyczno-klimatycznej, jakim jest Krajowy Plan na Recz Energii i Klimatu. Dokument ten, związany pośrednio z filarami Unii Energetycznej, powinien odnosić się do takich kwestii jak bezpieczeństwo energetyczne, rozwój odnawialnych źródeł energii, czy kwestie związane z innowacyjnością. W naszej ocenie, określenie celów w tym zakresie, bez zapewnienia odpowiedniego wsparcia przez służby zagraniczne RP, może skutkować zmniejszeniem potencjału i ambicji celów w tych obszarach.
Mając to na uwadze, uważamy za konieczne rozpoczęcie bliższej współpracy pomiędzy Ministrem Klimatu i Środowiska oraz Ministrem Spraw Zagranicznych, w celu zidentyfikowania, a następnie określenia celów, w obszarach, gdzie istnieje wysoki potencjał synergii pomiędzy krajową polityką energetyczną a polityką zagraniczną.
- Przeglądu i identyfikacji kluczowych obszarów współpracy pomiędzy polityką energetyczno-klimatyczną a polityką zagraniczną.
Wskazane w punkcie poprzednim zidentyfikowanie oraz wprowadzenie do Krajowego Planu na Rzecz Energii i Klimatu celów w zakresie polityki zagranicznej, w naszej ocenie, powinno pozostać jednym z priorytetów przy rozpoczęciu prac nad określeniem ram dla dyplomacji klimatycznej Polski. Niemniej, zwracamy uwagę, że w publicznej domenie istnieją różne dokumenty (oraz inicjatywy) strategiczne określające cele państwa w zakresie różnych technologii energetycznych (takich jak Program polskiej energetyki jądrowej), nad którego aktualizacją pracuje obecnie Minister Przemysłu. Aktualizacja tego rodzaju dokumentów stanowi optymalny moment dla wdrożenia również przedstawicieli Ministra Spraw Zagranicznych w te prace, tak by zapewnić spójność założeń polityk energetycznych państwa z polityką zagraniczną.
W celu zapewnienia takiej spójności, wartym rozważenia jest rozpoczęcie formalnej współpracy oraz powołania grup roboczych pomiędzy głównymi interesariuszami w administracji publicznej pracujących nad ostatecznym kształtem tych dokumentów, przy koniecznej konsultacji ze środowiskiem biznesu i organizacji społeczeństwa obywatelskiego.
Mając świadomość, że takie prace mogą doprowadzić do przedłużenia procesów pozostajemy na stanowisku, że potencjalne korzyści wynikające z lepszej integracji polityki zagranicznej i energetycznej państwa pozwolą na bardziej efektywne wdrażanie założeń w przyszłości. Dla przykładu, kwestią ściśle związaną z polityką zagraniczną pozostaje nie tylko pozyskanie międzynarodowych partnerów technologicznych dla strategicznych inwestycji, ale też zapewnienie dostaw surowców, w tym potrzebnych do produkcji paliwa jądrowego.
Państwa globalnego Południa i Wschodu z jednej strony inwestują w uzyskiwanie możliwie taniej energii dla zaspokojenia rosnących potrzeb swoich społeczeństw. Z drugiej – są szczególnie narażone na konsekwencje zmian klimatu. Polska polityka zagraniczna powinna znaleźć odpowiednią równowagę pomiędzy oferowaniem państwom rozwijającym się technologii umożliwiających dostęp do energii w przystępnej cenie oraz zaangażowaniem w programy dostosowawcze do zmian klimatu.
- Rozszerzenia programu szkolenia dla urzędników Ministerstwa Spraw Zagranicznych (w tym aplikacji dyplomatycznej) o zagadnienia związane z polityką energetyczno-klimatyczną
Realizowanie polityki międzynarodowej, w znacznej mierze, jest powierzone profesjonalnym urzędnikom, którzy przechodzą szkolenie w ramach aplikacji dyplomatyczno-konsularnej lub w ramach kursów organizowanych przez Krajową Szkołę Administracji Publicznej (KSAP). Mając to na uwadze, koniecznym jest niezwłoczne rozpoczęcie prac nad rozszerzeniem programu aplikacji dyplomatyczno-konsularnej, jak również programu KSAP, również o zagadnienia polityki energetyczno-klimatycznej, w tym uwzględniającej istniejące już strategie oraz sposoby międzynarodowego realizowania tych polityk. Mając to na uwadze, zachęcamy wszystkie podmioty zaangażowane w proces ustalania oraz przygotowywania szkoleń dla administracji publicznej, w tym przede wszystkim dla służby zagranicznej, o niezwłoczne rozpoczęcie prac nad dedykowanymi przedmiotami/kursami/programami, które uwzględniałyby międzynarodowe aspekty realizowania polityki klimatycznej przez Polskę
***
W niniejszym stanowisku przedstawiliśmy ramowe założenia oraz postulaty, które w naszej ocenie mogą pozwolić na zwiększenie efektywności osiągania strategicznych celów Polski na arenie międzynarodowej. Poprzez opublikowanie tego stanowiska, pragniemy zwrócić uwagę oraz rozpocząć merytoryczną dyskusję nad kolejnymi krokami i działaniami, które pozwolą na zwiększenie efektywności egzekwowania interesów energetyczno-klimatycznych Polski na arenie międzynarodowej. W celu kontynuowania tej debaty, zachęcamy Adresatów stanowiska do udziału, lub wyznaczenia swoich przedstawicieli do udziału w organizowanej przez nas debacie eksperckiej poświęconej tym zagadnieniom. Przeprowadzenie debaty planujemy na w drugiej połowie czerwca 2025 r. w formie stacjonarnej. Jednocześnie, w celu zapewnienia jak najbardziej owocnej dyskusji, gwarantujemy przeprowadzenie debaty z pełnym uwzględnieniem zasady Chatham House. Do udziału w debacie zachęcamy również wszystkie inne podmioty i ekspertów, którzy wyrażą swoje zainteresowanie oraz gotowość do udziału w dyskusji oraz dalszych pracach nad określeniem ram dla polityki klimatycznej Polski.
W przypadku zainteresowania wzięciem udziału w debacie, będziemy wdzięczni za kontakt z Krzysztofem Falem z organizacji WiseEuropa (krzysztof.fal@wise-europa.eu) koordynującym organizację debaty.
LISTA SYGNATARIUSZY:
Centrum Stosunków Międzynarodowych
Dolnośląski Instytut Studiów Energetycznych
Instytut Boyma
Instytut Nowej Europy
The Opportunity for Foreign Affairs
WiseEuropa – Warszawski Instytut Studiów Ekonomicznych i Europejskich
